Odkrycia opublikowane 24 czerwca 2026 r. w Journal of Archaeological Science przynoszą istotne uzupełnienie wiedzy o społecznościach kultury pucharów lejkowatych, które w IV tysiącleciu p.n.e. wznosiły monumentalne grobowce w okolicach Poznania. Badania prowadzone przez zespół z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu pozwoliły szczegółowo odtworzyć relacje między gospodarowaniem człowieka a przemianami krajobrazu w rejonie Soboty (gmina Rokietnica).

Cmentarzysko i otoczenie — co odkryto w Sobocie

W 2018 roku dzięki technologii LiDAR zidentyfikowano pięć rozległych grobowców ziemno-kamiennych, tzw. grobowców kujawskich, o długości sięgającej 145 metrów. Naukowcy z UAM nie ograniczyli się jednak do badań archeologicznych konstrukcji — sięgnęli po wysokorozdzielcze analizy paleoekologiczne, badając rdzeń osadów z pobliskiego torfowiska, które było niegdyś jeziorem bezpośrednio przylegającym do kompleksu grobowego.

Jakie metody zastosowano i co dały

Zespół pobrał próbki osadów torfowych, a następnie przeprowadził analizy pyłkowe oraz identyfikację mikro- i makroskopijnych cząstek węgla drzewnego. Dzięki temu udało się zrekonstruować zmiany roślinności niemal rok po roku, co pozwoliło odtworzyć długofalowe skutki aktywności ludzkiej w krajobrazie.

Badania ujawniły, że przed wzniesieniem grobowców — datowanym na około 3660 r. p.n.e. — przez ponad sto lat stosowano selektywną wycinkę drzew. Wycinano głównie młode drzewa i krzewy, tworząc pola i leśne pastwiska. Zamiast prowadzić masowe pożary i wyrąb puszczy, społeczności neolityczne wybierały technologie, które zwiększały dostęp światła do koron starych drzew, co z kolei spowodowało kilkusetletni wzrost produktywności pyłkowej roślin.

Wyniki te pozwalają opisać gospodarkę tych społeczności jako „quasi-zrównoważoną” — czyli taką, która eksploatowała zasoby naturalne, lecz nie doprowadziła do nagłej i trwałej degradacji prastarego lasu.

Relacje między przestrzenią świętą a użytkową

Analizy wykazały regularne współwystępowanie wskaźników działalności rolniczej i hodowlanej bezpośrednio w sąsiedztwie cmentarzyska. W osadach pojawiły się m.in. zarodniki grzybów coprofiliowych, związane z odchodami zwierząt gospodarskich. To sugeruje, że strefy sakralne z monumentalnymi grobami i tereny uprawne lub pastwiska funkcjonowały obok siebie w niewielkiej odległości, bądź były rozdzielone jedynie przez fragment dawnego jeziora.

Dla mieszkańców regionu ma to praktyczne znaczenie: pokazuje, że wczesne społeczności neolityczne mogły łączyć intensywne formy działalności kulturowej (jak budowa masywnych konstrukcji funerarnych) z utrzymaniem lokalnej równowagi ekologicznej, a nie jej bezpowrotnym zniszczeniem.

Skutki długoterminowe dla krajobrazu

Mimo stosunkowo zrównoważonego modelu gospodarowania, działalność człowieka przyczyniła się do przyspieszonej erozji gleb. W efekcie dochodziło do stopniowego płytczenia dawnego jeziora, które z czasem przeobraziło się w mokradło. Ta przemiana hydrologiczna pozostawiła trwały ślad w lokalnym krajobrazie i wpłynęła na późniejsze warunki środowiskowe tego obszaru, które zachowały się do współczesności.

Interdyscyplinarność kluczem do sukcesu

Autorzy publikacji podkreślają, że wyniki możliwe były dzięki ścisłej współpracy przedstawicieli Wydziału Archeologii oraz Wydziału Nauk Geograficznych i Geologicznych UAM. W zespole znaleźli się m.in. dr Danuta Żurkiewicz (kierowniczka projektu i główna autorka), dr Jakub Niebieszczański, mgr Daria Wochal, prof. dr hab. Iwona Hildebrandt-Radke, prof. dr hab. Mariusz Lamentowicz, dr hab. Monika Karpińska-Kołaczek oraz dr hab. Piotr Kołaczek.

Badanie sfinansowano ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach projektu „Zagubione i odnalezione: megalityczne grobowce kultury pucharów lejkowatych w kulturowym i przyrodniczym krajobrazie Wielkopolski”. Autorzy wskazują, że integracja danych archeologicznych z precyzyjną rekonstrukcją paleoekologiczną pozwoliła po raz pierwszy w tej części Polski udzielić tak szczegółowej odpowiedzi na pytania dotyczące roli ognia i wpływu człowieka na neolicie na beskidzkie ekosystemy puszczańskie.

Nowe ustalenia zmieniają dotychczasowy obraz „monumentalnych niszczycieli lasu” i pokazują, że społeczności kultury pucharów lejkowatych mogły prowadzić relatywnie zrównoważoną gospodarkę leśno-rolną, nawet przy realizacji wielkoskalowych przedsięwzięć ceremonialnych. Dla lokalnej społeczności i badaczy oznacza to, że warto patrzeć na pradawne kultury przez pryzmat złożonych strategii adaptacyjnych, a nie jedynie uproszczonych stereotypów o niszczeniu środowiska.

Źródło: amu.edu.pl/